سپهبد پاسدار شهید غلامعلی رشید از فرماندهان ارشد نیروهای مسلح و فرمانده قرارگاه مرکزی حضرت خاتم الانبیا بود که در تهاجم دشمن صهیونیستی طی جنگ ۱۲ روزه به شهادت رسید.
نام سردار پارسا و بی ادعا "سپهبد پاسدار شهید غلامعلی رشید " پس از شهادتش در سحرگاه ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ بر سر زبانها افتاد، اما آنچه این نام را در تاریخ دفاعی ایران جاودانه ساخت، جنگ تحمیلی های تحمیلی دوم موسوم به ۱۲ روزه و سوم موسوم به جنگ رمضان و ۴۰ روزه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه میهن اسلامی بود که در ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) آغاز شد. جنگی که طراحانش تصور میکردند با شهادت پیشازپایانِ فرماندهانی چون رشید و سپس در همان لحظات نخست تجاوز، شهادت آیتالله العظمی خامنهای (رهبر انقلاب) و جمعی از فرماندهان ارشد و مردم بیگناه، ستون فقرات دفاع ایران فرو خواهد ریخت. اما آنچه رخ داد، چیزی جز کاربست عملی اندیشهها و تجارب شهید رشید در بستری بدون فرمانده کل قوا و بدون بسیاری از سرداران میدانی نبود. راز ناشناختگی او در حیات، امروز به رمز ماندگاریِ یک مکتب دفاعی تبدیل شده است.در این یادداشت، ضمن بازخوانی جایگاه شهید رشید در دکترین دفاعی ایران، نقش اندیشههای او در هدایت جنگ های ۱۲روزه و سپس ۴۰ روزه ( موسوم به جنگ رمضان) که هم اکنون در شرایط به اصطلاح آتش بس اما همراه با ماجراجوییهای تجاوزکاران امریکایی و متقابلاً پاسخ قاطع نیروهای مسلح کشورمان قرار دارد؛ تبیین میشود.
چرا شهید رشید کمتر شناخته شد؟ و چرا این ناشناختگی، نقطه قوت جنگ های ۱۲ روزه و ۴۰ روزه شد؟پیش از جنگ تحمیلی دوم، شهید رشید به دلایل زیر در هالهای از گمنامی قرار داشت:
۱.نقش پشتصحنه و ستادیفرماندهی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء، کاری هماهنگیکننده و دیدهنشدنی است. اما همین سبک، باعث شد پس از شهادت او و حتی پس از شهادت رهبری معظم و فرماندهی کل قوا ( اعلی الله مقام الشریف) و بسیاری از فرماندهان، ساختار طراحیشده توسط شهید رشید بدون نیاز به حضور فیزیکی او و بدون فرماندهی متمرکز، به کار خود ادامه دهد. در جنگ ۴۰ روزه، دشمن هرگز نتوانست یک مرکز تصمیمگیری واحد را هدف قرار دهد.
۲.پرهیز از نمایش رسانهایرشید بارها گفته بود «امنیت با مصاحبه به دست نمیآید». در جنگی که رهبر شهید انقلاب در ثانیههای اول به شهادت رسید، نبودِ هیاهوهای رسانهای و جایگزینی آن با اطلاعرسانی آرام و هماهنگ از سوی قرارگاه مرکزی حضرت خاتم الانبیا(ص) _ که میراث شهید رشید بود_مانع از ایجاد هراس ملی و فروپاشی روانی شد.
۳.وجه علمی و تحلیلی: دکترای جغرافیای سیاسی رشید، او را به معمار «بازدارندگی فعال» تبدیل کرده بود. در ۱۲ روز جنگ تحمیلی دوم و ۴۰ روز جنگ تحمیلی سوم، طرحهای عملیاتی پیشرویهای دشمن در محورهای غرب، جنوب و مرکز ایران با همان مدلهای ژئوپلیتیکی که سپهبد رشید در پایاننامه و مقالاتش تدوین کرده بود، پیشبینی و خنثی شد.
۴.ساختار فرماندهی خاص در ایران: تقسیم وظایف میان ارتش، سپاه و ستاد کل نیروهای مسلح، در نگاه اول موجب نادیده گرفته شدن نقشهای ستادی میشد؛ اما در شرایط فقدان همزمان رهبر، فرمانده قرارگاه و تعدادی از فرماندهان عالی، همین هماهنگی غیرمتمرکزِ رشیدوار نیروها را چنان چابک کرد که دشمن پس از ۴۰ روز نتوانست به هیچ یک از اهداف راهبردی خود برسد.
۵.سلوک فردی و فروتنی: تواضع رشید باعث شد در رسانهها پررنگ نباشد، اما پس از شهادت رهبر و سرداران، این فروتنی به قدرت نرم عظیم بدل شد که میلیونها ایرانی را در روزهای بدون فرمانده کل قوا، پای کار دفاع از میهن نگه داشت.
۶. جایگاه شهید رشید در دکترین دفاعی ایران و کاربست آن در جنگ تحمیلی دوم و سوم
الف. فرماندهی کلان و هماهنگی نیروها – معجزه «قرارگاه بدون فرمانده»شهید رشید نظام و سازوکاری از فرماندهی شبکهای و واگذاری اختیار به تاکتیکپردازان میدانی طراحی کرده بود. زمانی که در ۹ اسفند ۱۴۰۴، رهبر انقلاب و چند تن از فرماندهان عالی و ارشد به شهادت رسیدند، تصور دشمن بر فروپاشی فرماندهی بود. اما دستورالعملها و سازوکارهای ازپیشطراحیشده توسط شهید رشید – نظیر «طرحهای عملیاتی چندلایه» و «اختیارات اضطراری به فرماندهان منطقهای» – سبب شد در کمتر از ۳ ساعت، کلیه یگانها بدون وقفه وارد عمل شوند. هماهنگی بین سپاه، ارتش و پدافند بدون حضور فیزیکی فرمانده قرارگاه و حتی فرمانده کل قوا، یکی از شگفتیهای این جنگ بود
.ب. نگاه علمی و راهبردی (بازدارندگی فعال) – پاسخی فراتر از عمق ۱۵۰۰ کیلومتریسپهبد رشید همواره تأکید داشت: «به هر تهدیدی باید فراتر از منشأ آن پاسخ داد». در جنگ ۴۰ روزه، با وجود شهادت رهبری و بمباران گسترده مراکز نظامی و غیرنظامی در تهران، اصفهان، تبریز ، مشهد، ایران و... بر اساس همان دکترین، پایگاههای دشمن امریکایی صهیونی در عمق ۲۵۰۰ کیلومتری در عمق سرزمینهای اشغالی و حتی در اقیانوس هند را هدف قرار داد. این پاسخِ پیشدستانه، که عیناً در آثار علمی رشید پیشبینی شده بود، دشمن را شگفت زده و شوکه کرد.
ج. انسجامبخشی پس از شهادت رهبر – نسلی که رشید تربیت کرد، جنگ را اداره کردبعد از دفاع مقدس، شهید رشید با تدریس در دانشگاه عالی دفاع ملی و دانشگاه جامع امام حسین(ع)، نسلی از افسران و فرماندهان میانی را تربیت کرده بود که در جنگ های ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، بسیاری از فرماندهی یگان ها و قرارگاههای عملیاتی در حوزههای هوافضا ، دریایی ، زمینی و سایبری را بر عهده گرفتند. انتقال تجربه به نسل جوان – که شعار رشید بود – باعث شد حتی با حذف فرماندهان ارشد، خلأ فرماندهی احساس نشود. این افسران با تکیه بر آموزههای این شهید عالیقدر ، تاکتیکهای نبرد نامتقارن، جنگ الکترونیک و عملیات پهپادی را با موفقیت اجرا کردند.
د. توسعه راهبردهای دفاعی نوین – بازدارندگی موشکی در غیاب رهبر و فرماندهشهید رشید از پایهگذاران قدرت موشکی و پهپادی ایران بود. در جنگ تحمیلی سوم، علیرغم شهادت رهبر و فرمانده کل قوا و برخی فرماندهان ارشد، شبکه یکپارچه پدافند موشکی و سامانههای خودگردانِ عملیاتی که بر اساس معماری رشید طراحی شده بود، به طور خودکار و نیمهخودکار عمل کرد. موشکهای دوربرد و پهپادهای رزمی و انتحاری، دشمن را زمین گیر و متحمل خسارتهای راهبردی ساخت، و حتی عملیات کاروانهای لجستیکی و عملیاتی دشمن امریکایی برای کشف و خروج اورانیوم غنی شده از کشور، در جنوب استان اصفهان و در عمق خاک خودی شکست خورد. پس از ۴۰ روز که آتشبس و سکوت در نبرد نظامی اعلام شد، دشمن اعتراف کرد که «هیچ یک از مراکز فرماندهی ثانویه ایران» را نتوانسته از کار بیندازد.
ه. نقش نخبگان و اندیشمندان در بازخوانی شهید رشید پس از جنگ ۱۲روزه و ۴۰ روزهجنگ تحمیلی سوم ثابت کرد که اندیشه شهید رشید از مرزهای یک مکتب نظامی فراتر رفته و تبدیل به الگوی حکمرانی دفاعی در شرایط بحرانهای شدید شده است. اکنون پس از ۴۰ روز جنگ ،که آتشبس و در عین حال برخی تبادل آتشها بین دو جبهه _ برقرار است! و ایران و آمریکا به اصطلاح در مسیر مذاکره برای پایان جنگ هستند و کشور هم در حال ارزیابی خسارتها و شهدای بزرگ (از جمله رهبر معظم انقلاب، فرماندهان عالی نیروهای مسلح و شهدای غیرنظامی به ویژه دانش آموزان مدرسه شجره طیبه میناب ) میباشد، وظیفه نخبگان روشن است:
۱.دانشگاهیان باید مجموعه آثار و پایاننامه دکترای رشید را با رویکرد «مدیریت بحرانهای مرکب ( شهادت همزمان رهبر و فرماندهان )» بازخوانی کنند.
۲. اندیشمندان حوزه دفاعی موظفاند الگوی «فرماندهی بدون فرمانده» و «هماهنگی پساشهادت» را که از تجربه جنگ تحمیلی و تروریستی ۴۰ روزه استخراج شده، به عنوان یک دستاورد راهبردی مستندسازی و منتشر کنند.
۳. رسانهها باید از این پس به معرفی فرماندهان ستادیِ کمآوازه ، اما اثرگذار! بیشتر بپردازند. رشید الگویی است که نشان میدهد معماری دفاع، مهمتر از حضور میدانیِ هیاهوگر است.
۴.تحلیل نقاط قوت و چالشها در کاربست اندیشه شهید رشید در جنگ ۱۲روزه و ۴۰ روزه
۴/۱.نقاط قوت (که منجر به تحمیل آتشبس به دشمن بدون واگذاری یک وجب خاک شد):ترکیب دانش و تجربه: تمام الگوهای جغرافیایی سپهبد رشید برای بستن معابر و استفاده از عوارض طبیعی، در این جنگ با موفقیت اجرا شد و دشمن در این عرصه مجال و فرصتی برای رخنه و تجاوز موفق پیدا نکرد.توان هماهنگی بیننهادی:قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء (ص)، با تکیه بر شیوهنامههای بر جای مانده از شهید رشید، ارتش و سپاه و پدافند را چنان هماهنگ کرد که اختلافی در فرماندهی و مدیریت میدان دیده نشد.
* بازدارندگی فعال:حتی پس از شهادت رهبر معظم انقلاب فرماندهی کل قوا، ایران به اهدافی در دورترین نقاط منطقه از پایگاههای تروریستهای امریکایی در کشورهای حاشیه خلیج فارس تا عمق سرزمینهای اشغالی و مراکز حیاتی و حساس نظامی ، امنیتی و فناوری صهیونیستها حمله کرد و برتری راهبردی را به دشمن تحمیل نمود.* پرورش نسل آینده: فرماندهان ۳۵-۴۵ ساله که شاگردان کلاسهای سردار رشید بودند، در میدان و یگانهای عملیاتی به ویژه در عرصه مقابله با تهدیدات فراروی کشور طی دهه اخیر از جمله جنگهای تحمیلی دوم و سوم خوش درخشیدند.
۴/۲. چالشها (که باید در دوره آتشبس و پساجنگ رفع شود):* کمبود اسناد علنی:بسیاری از طرحهای عملیاتی سپهبد رشید همچنان دارای طبقهبندی و محرمانگی و از دسترس خارج است. نخبگان برای انتشار تدریجی آنها در صورت دسترسی با هماهنگی مراجع حفاظتی باید ملاحظات امنیتی و دستورالعملهای حفاظتی را مد نظر قرار دهند .
* کمتوجهی رسانهای به فرماندهان ستادی: هنوز برخی رسانهها به جای تحلیل نقش فرماندهان عالی و محوری نیروهای مسلح مانند شهید رشید و همچنین شهیدان سپهبد باقری و سپهبد سلامی در «معماری و اعمال دکترین دفاعی کشور »، و نقش فرماندهان پشت صحنه، در سایه و گمنام بر نمایش چهره های پرآوازه تمرکز میکنند.
* شفافسازی سلسلهمراتب پس از شهادت رهبر معظم انقلاب و فرماندهی کل قوا: تجربه جنگ های ۱۲روزه و ۴۰ روزه نشان داد که نیاز به «طرح جانشینی اضطراری چند لایه در سطوح فرماندهی» حیاتی و اجتناب ناپذیر است که بخشی از آن در صورت دسترسی به آثار شهید رشید قابل استخراج است.
راز ناشناختگی شهید رشید در زمان حیات، اکنون به بزرگترین برگ برنده دفاع ملی تبدیل شده است. او بهدرستی میدانست که امنیت ملی نباید به حضور چند فرد وابسته باشد. از این رو، الگوها و سازوکارهای هوشمندانه و عقلانیت محوری طراحی کرد که حتی پس از شهادت خود او، شهادت رهبر معظم انقلاب، و شهادت جمعی از فرماندهان عالیرتبه دیگر، نه تنها فرو نریخت، بلکه ۴۰ روز در برابر هولناکترین حمله ترکیبی آمریکا و رژیم صهیونیستی مقاومت کرد و آنان را به التماس آتشبس و برپا کردن میز مذاکره برای پایان جنگ کشاند.جنگ تحمیلی سوم موسوم به جنگ رمضان (چهلروزه) در حالی با آتشبس شکننده فعلی به نقطه توقف در آتش گسترده رسیده است که رهبری عزیز به شهادت رسیده، فرمانده قرارگاه خاتمالانبیاء با جمعی دیگر از فرماندهان عالی و میدانی نیروهای مسلح پیش از آن و برخی هم همزمان با آن به شهادت رسیدند، اما اندیشه "سپهبد شهید غلامعلی رشید" همچنان زنده است و فرماندهان میدانیِ تربیتیافته در مکتب او در نیروهای مسلح و مدافع وطن، امروز پرچم دفاع از کیان ایران اسلامی را بر دوش دارند.بی تردید شهید غلامعلی رشید، "معمار امنیت پنهان ایران"، در روزهای سخت اسفند ۱۴۰۴ و فروردین ۱۴۰۵ ، از پسِ پرده غیب، راه را به فرزندانش در ارتش غیرتمند و سپاه مقتدر و افتخارآمیز مردمی نشان داد. رمز ناشناختگی او، رمز ماندگاری ایران بود.
کلام پایانی:اکنون که پس از ۴۰ روز نبرد بیامان و دفاع مقدس برابر جنگ تحمیلی سوم، آتشبس شکننده و البته معناداری برقرار شده و هنوز خطر بازگشت جنگ تمام عیار وجود دارد، "بازخوانی اندیشههای سپهبد شهید غلامعلی رشید" و دیگر فرماندهان عالی نیروهای مسلح بیش از هر زمان دیگری ضروری است و فرزندان ملت ایران در نیروهای مسلح کشور ،تحت تدابیر رهبر عظیم الشأن انقلاب اسلامی و فرماندهی معزز کل قوا حضرت امام سید مجتبی حسینی خامنهای ( مد ظله العالی ) _ به رغم شهادت فرماندهانی بزرگ و راهبردی چون سپهبدان شهید" غلامعلی رشید ، محمد باقری ، سید عبدالرحیم موسوی، حسین سلامی، محمد پاکپور، میرعلی حاجیزاده، علیرضا تنگسیری و ... _ با تأکید بر اینکه در منظومه فرماندهی راهبردی در شرایط جنگ و صلح ، با خلأ و کمبودی مواجه نیستند، اذعان می کنند:" پس از نعمت رهبری حکیم و مقتدر و ملت بصیر، شجاع و مقاوم ، آنچه نظام اسلامی را برابر طوفان توطئهها و فتنه آفرینیهای دشمن به ویژه در جنگ تحمیلی سوم ، مقتدرانه استوار و سرپا نگه داشته، معماری دفاعیِ نظاممحور و غیرشخصیای است که "شهید رشید" آن را بنیان نهاد. ادای احترام به او، نه فقط تجلیل از یک شهید، بلکه نقشه راه بقای ایران در طوفانهای محتمل پیشرو است." که به فضل الهی با اراده، مقاومت، بصیرت و هوشمندی آحاد ایرانیان محقق خواهد شد.روح شهدای والامقام انقلاب و دفاع مقدس ۴۸ ساله– از رهبر مظلوم و مقتدر شهید تا سردار شهید رشید و همه فرماندهان و رزمندگان وطن و نیز مردم بیدفاع و بیگناه – شاد و راه پرفروغ و تمدن سازشان پررهرو باد.
یدالله ربیعی
21خردادماه 1405
