بدون شک بخش اعظم این همدلی و اتحاد مقدسی که این روزها و از دل دو جنگ تحمیلی دوم و سوم، مردم ایران را بیش از 90 شبانه روز در میادین و خیابانها نگاه داشته و هدایت نموده است، نشات گرفته از همان تفکرات و اندیشه های ناب امام راحل عظیم الشان در باب وجوب دفاع از کیان اسلامی و حکومتی است که به عنوان میراث فکری و عقیدتی ارزشمند از معمار کبیر انقلاب اسلامی در روح و جان مردم ایران زمین دمیده شده است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدت های سپاه؛ در آموزههای دین اسلام، جهاد دری از درهای بهشت و خاص بندگان برگزیده خدا، برترین وسیله تقرب به خدای متعال و رفیعترین قله اسلام است.
جهاد یکی از فروع دین اسلام است و این نوع مبارزه در راه خدا و در برابر دشمنان اسلام، بالاترین درجه از ویژگیهای مسلمانان مؤمن بوده و درعینحال از مهمترین و جزو عبادات و فرایض دینی محسوب میشود که مسلمانان را به خدا مقرب ساخته و بالاترین درجات معنوی را نصیب فرد مجاهد میسازد.
همچنین در فقه اسلامی، جهاد یک واجب کفایی است که زمانی که اسلام یا سرزمین مسلمانان مورد تجاوز قرار گیرد، با ملاحظاتی بر مسلمانان واجب میشود.
اندیشه نظامی به بنیادهای فکری و نگرشهای فلسفی یک صاحبنظر درباره ابعاد و جنبههای مختلف نظامیگری بهخصوص ماهیت جنگ و دفاع اطلاق میشود.
اندیشه نظامی غالباً ارتباط مستقیمی با مواضع نظامی و نوع مدیریت نظامی فرد دارد.از همین رو رویکردهای فکری و اندیشهای رهبران در مورد موضوعات مختلف نظامی، یکی از محورهای اصلی تعیینکننده استراتژی نظامی آنها است.
بنیاد اندیشه امام خمینی(ره) مبتنی بر شریعت اسلام است و سایر حوزههای معرفتشناسی وی بر اساس آن معنا مییابد. بر این اساس هسته اصلی اندیشه نظامی امام، حفظ اسلام از طریق فرایند حکومتداری و حراست و گسترش مسالمتآمیز آن است.
شکلگیری حکومت اسلامی باهدف پاس داشت شریعت اسلام، اولین سطح اندیشه نظامی امام است. هدف اصلی از تشکیل حکومت ،حفظ اسلام و شریعت اسلامی است. حراست از اسلام و گسترش اسلام، سطوح دوم و سوم اندیشه نظامی امام(ره) هستند که در پیوند با حفظ حکومت اسلامی، از طریق دفاع و یا جنگ معنا مییابند.
گسترش حکومت اسلامی که در فقه سیاسی اسلامی، از اهداف اصلی اسلام است، به معنای گسترش مسالمتآمیز آن از طریق امربه معروف و تقویت روابط دوستانه با سایر ملل است.
جهاد دفاعی
گسترش حکومت اسلامی از طریق نظامیگری در قالب اندیشه جهاد ابتدایی و مربوط به عصر امام معصوم(ع) است. گسترش حکومت اسلامی در عصر غیبت و در زمان حکومت ولایتفقیه، در قالب اندیشه جهاد دفاعی معنا مییابد. در واقع در اینجا اندیشه محوری در تقویت و گسترش حکومت اسلامی، دفاع از کیان و مرزهای اسلامی است و با نظامیگری مبتنی بر تجاوز میانهای ندارد.
جهاد دفاعی، جهاد در مقابل تجاوز دشمن، واجب عینی است. از نظر امام، این تجاوز ممکن است بهصورت تجاوز مستقیم نظامی و یا غیرنظامی به صورت فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی ظاهر شود. بر همین اساس امام ستیز دائمی با استکبار جهانی و قدرتهای بزرگ را از نوع جهاد دفاعی دانسته است.
از این منظر اندیشههای امام در قالب چند موضوع قابلبررسی است: دفاع از مسلمین، دفاع در برابر استیلای سیاسی بیگانگان، دفاع از وحدت کشورهای اسلامی، دفاع از حق و عدالت، دفاع از منافع بینالمللی جهان اسلام، گسترش نفوذ اسلام در جهان، مقابله با کافران و ستمکاران، مبارزه دائمی با استکبار جهانی و قطع ریشههای فساد.
در تحلیل اندیشههای نظامی امام خمینی (ره) با استناد به شواهد عینی میتوان استدلال کرد که اندیشه نظامی امام، صلح طلبانه و دفاع محور است.
امام در موارد متعددی، آشکارا جنگ و توسعهطلبی را نفی کرده است. ایشان درجایی میگوید: جنگ ما یک دفاع است، هجوم نیست و جنگ دفاعی از تکلیفهای شرعی و وجدانی انسانی همه است. بر هر انسانی واجب است که از خود، کشور و دینش دفاع کند.
دفاع حق هر انسانی است و جنگ دفاعی از تکلیفهای شرعی و وجدانی همه انسانهاست. در این حالت هم سپاه، هم ارتش، هردو یک وضع دارند. هردو یک تکلیف دارند و آن حفظ اسلام است. همچنین میفرمایند: ما هیچگاه جنگطلب نیستیم، ما دفاع مقدس میخواهیم بکنیم و میخواهیم از آبروی اسلام و از آبروی کشور اسلامی دفاع کنیم. این دفاعی است که عقل و اسلام، هردو با آن موافقاند.
از همین رو امام اعتقاد داشت که دفاع از اسلام، از بزرگترین عبادات است. در عین حال حفظ اسلام از حفظ احکام بالاتر است.
از نظر امام بر همه ما واجب شرعی است که از اسلام دفاع کنیم. مسئله این نیست که ما میجنگیم، ما دفاع میکنیم. بر همین اساس، ماهیت جنگ ایران در برابر عراق از دیدگاه حضرت امام (ره) جهاد دفاعی بود.
بنابراین نقش امام در تهییج و هدایت مردم ایران بهسوی جبهههای جنگ و نبرد با دشمن بعثی در قالب ایده جهاد دفاعی بسیار اثرگذار و حیاتی بود و باعث شد با آغاز تهاجم همهجانبه ارتش عراق به مرزهای جمهوری اسلامی ایران، نیروهای نظامی و بهویژه مدافعان مردمی، با احساس وجوب محافظت از سرزمینهای اسلامی، به دفاع در برابر متجاوز بپردازند.
امام خمینی در کتاب تحریر الوسیله، فصلی را به دفاع اختصاص داده و آن را بر دو نوع تقسیم کردهاند که یکی از آنها دفاع از اساس اسلام و قلمرو آن است. ایشان در تشریح حکم دفاع نوشتهاند:
اگر دشمنی که از او بر اساس اسلام و اجتماع مسلمین ترس باشد، بلاد مسلمین یا مرزهای آن را مورد هجوم قرار دهد، بر مسلمانها واجب است که از آن به هر وسیلهای که ممکن است با بذل مال و جان، دفاع نمایند.
این دفاع مشروط به حضور امام (ع) و اذن او و اذن نایب خاص یا عام او نیست، پس بر هر مکلفی بدون هیچ قید و شرطی واجب است به هر وسیلهای که باشد، دفاع نماید. اگر ترس تسلط بیشتری بر بلاد مسلمین و توسعه استیلاء و گرفتن بلاد آنها یا اسیر نمودن آنها باشد، دفاع به هر وسیلهای که ممکن است واجب میباشد.
بر این اساس، امام خمینی (ره) با طرح ایده دفاعی بودن جنگ با ارتش بعثی عراق کوشیدند تا به رفتار جنگی مردم ایران معنا ببخشند.
با تبیین دفاعی بودن جنگ و اشاره به وجوب دفاع، امام خمینی (ره) ضمن بسیج نیرو برای حضور در جبههها، پشتیبانی عمومی و مردمی از کنش دفاعی جمهوری اسلامی را نیز میسر و تسهیل کردند.
در پیام مهم و تأثیرگذار امام خمینی (ره) در روز ۵ مهر ۱۳۵۹، ضمن تبیین دفاعی بودن جنگ، بر وجوب شرکت همه اقشار مردم در این کنش دفاعی تأکید فراوان شده و آمده است:
حضرات آقایان در هر نقطه که هستند مردم را برای جنگ با آمریکا و اذناب خونخوارش چون عراق آماده کنند که جنگ، جنگ است و عزت و شرف میهن و دین ما در گرو همین مبارزات است و میهن از جان عزیزتر ما، امروز منتظر است تا یکایک فرزندان خود را برای نبرد با باطل مهیا سازد. امروز، روزی است که تمام مردم باید از شهرهای خود دفاع کنند و به شهرهای جنگزده کمک نمایند. امروز، روزی است که بر تمام ملت واجب است با سربازان و پاسداران اسلام و ایران همکاری لازم و نزدیک داشته باشند.
بهاینترتیب، در روزهای آغازین جنگ، ائمه جمعه شهرهای مختلف نیز به تأسی از امام خمینی (ره)، در خطبههای نماز جمعه با معرفی جنگ در برابر ارتش عراق بهعنوان جهاد واجب، تلاش میکردند مردم مناطق مختلف کشور را به حضور در جبهههای جنگ تشویق کنند.
صفبندی جهاد بین جبهه حق و باطل
بعد دیگر ایده جهاد دفاعی امام خمینی (ره) این است که ایشان با بهرهگیری از ایده دفاع مقدس، ماهیت جنگ را بین اسلام و کفر و حق و باطل قلمداد میکردند و این امر با توجه به اعتقادات دینی مردم ایران تأثیر بسزایی در حرکت نیروهای مردمی بهسوی جبههها و دفاع از اصل جنگ داشت.
ایشان موضع ایران را در جنگ ایران و عراق، تدافعی میدانستند و بر این باور بودند که جمهوری اسلامی در این جنگی که بر آن تحمیلشده، مدافع است و همچنین در واکنش به برخی ادعاهای صلحطلبی رئیسجمهور عراق، بر صلح شرافتمندانه اسلامی تأکید داشتند و آن را هم صلحی میدانستند که طرف خاطی مجازات شود و درعینحال خسارات واردشده به جمهوری اسلامی، جبران گردد.
ورود به خاک عراق، ادامه دفاع مشروع
بعد از فتح خرمشهر و ادامه جنگ، اندیشه جهاد دفاعی در بیانات امام خمینی (ره)، نمود بهتری یافت. مثلاً امام پس از عملیات رمضان که اولین اقدام برای ورود به خاک عراق بود میگوید: وارد شدیم به عراق برای اینکه نگذاریم هر روز شهرها موردحمله واقع شود و میخواهیم این عملیات را به حدی برسانیم که نتوانند کاری بکنند و این یک دفاعی است که ما داریم.
امام ضمن تبیین علت ورود به خاک عراق ازنظر سیاسی و نظامی، از این اقدام بهعنوان اهرمی برای فشار به مجامع بینالمللی استفاده میکند و اتمام عملیات دفاعی رزمندگان در خاک عراق را متوقف بر پذیرش خواستههای جمهوری اسلامی میداند.
مشارکت دادن مردم در جنگ
همچنین باید توجه داشت امام خمینی (ره) برخلاف نظر افرادی که در پی تخصصی کردن جنگ و استفاده صرف از نیروها و ابزار کلاسیک بودند، بیشتر بر مردمی کردن جنگ تأکید داشتند و بر این اساس، به ملت هشدار میدادند.
ایشان در پیامی به نیروهای مسلح و ملت ایران در ۲۷ مهر ۱۳۵۹، از ملت ایران خواستند تابهحال آمادهباش باشند که اگر خداینخواسته محتاج بسیج عمومی شد و امر به جهاد مقدس عمومی داده شد، فوراً به میدان رفته و از دین خدا و کشور اسلامی دفاع نمایند.
تجلیل رسانههای خارجی از ایده دفاعی امام
تأثیر سخنان امام خمینی (ره) در برانگیختن مردم به جهاد دفاعی بهگونهای بود که رسانههای خارجی نیز از همان روزهای آغاز جنگ، به آن اذعان داشتند.
به عنوان مثال؛ حدود ۱۲ روز پس از تهاجم ارتش عراق به ایران و در پی آن دفاع سرسختانه مردمی در برابر تجاوز، خبرگزاری یونایتد پرس با اشاره به این تحلیل که جنگ بهجای آنکه جمهوری اسلامی را تضعیف کند، آن را تحکیم بخشیده است؛ نقش امام خمینی (ره) را در ارائه ایده جهاد دفاعی چنین بازگو کرد:
آیتالله خمینی این جنگ را به یک جهاد مقدس تبدیل کرده است و به نظر میرسد ایرانیان مجاهدینی شدهاند که باایمان علیه دشمنی کافر، متحدند. ایران برای جنگ ثابتقدم مانده است و این بهحساب مردمی است که خود را رزمندگان جهاد یا جنگ مقدس میدانند که مصالحه در آن گناه محسوب میشود.
جهاد در جبههها:
فرماندهان نظامی ایران نیز با بهرهگیری از ادبیات مطرحشده از سوی امام خمینی (ره) و روحانیون و مبلغان دینی، کنش دفاعی ایران را نوعی جهاد در راه خدا معرفی میکردند و این نگاه بهصورت سلسله مراتبی به رزمندگان نیز انتقال مییافت و بدین گونه به بهترین نحو ممکن، آنان را از نظر روحی و انگیزشی برای اجرای عملیات و نبرد آماده میکردند.
جهاد در پشت جبههها:
در طول جنگ، امام خمینی (ره) علاوه بر اینکه رزمندگان خط مقدم جبهههای جنگ را مجاهد و رفتار آنان را جهاد مینامیدند، مردمی که در پشت جبهههای جنگ به هر طریقی به پیشبرد جنگ یاری میرساندند را نیز در حال جهاد فی سبیل الله معرفی میکردند؛ این امر تأثیرات انگیزشی زیادی در میان مردم برای حمایت از کنش دفاعی جمهوری اسلامی ایران بر جای میگذاشت.
سخنان ایشان با این مضمون که تمام مردمی که در سرتاسر کشور اعم از زن و مرد و پیر و جوان از جبههها پشتیبانی میکنند، در حال جهاد مقدس هستند. ضمن اینکه نوعی توجه و قدردانی از تلاش مردم بود و آنان را به تداوم این اقدامات تشویق میکرد، نوعی دلگرمی و پشتوانه روحی برای نیروهای مسلح و رزمندگان نیز فراهم میساخت تا آنان با توان بیشتر و روحیهای قویتر در جبهههای نبرد به دفاع بپردازند.
بدون شک بخش اعظم این همدلی و اتحاد مقدسی که این روزها و از دل دو جنگ تحمیلی دوم و سوم، مردم ایران را بیش از 90 شبانه روز در میادین و خیابانها نگاه داشته و آنها را به پشتیبانی عملی و نظری از دو جبهه میدان و دیپلماسی در رویارویی با آمریکایی ها و اسرائیلی ها هدایت نموده است، نشات گرفته از همان تفکرات و اندیشه های ناب امام راحل عظیم الشان در باب وجوب دفاع از کیان اسلامی و ایرانی است که به عنوان میراث فکری و عقیدتی ارزشمند از معمار کبیر انقلاب اسلامی در روح و جان مردم ایران زمین دمیده شده است.
منابع:
1-فصلنامه مطالعات جنگ ایران و عراق، شماره نهم، بهار1393، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، صص ۸،۹،۱۱،۱۲،
2-نعمتی وروجنی، یعقوب، قدرت متعالی؛ الگوی قدرت جمهوری اسلامی در دوران دفاع مقدس، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی: مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدت های سپاه، تهران ۱۳۹۹، صص ۲۳۹، ۲۴۰، ۲۴۱، ۲۴۲، ۲۴۳، ۲۴۴، ۲۴۶
